جامد و مشتق

11
566
۴.۲
(۵)

مبحث اسم جامد و مشتق

اسم جامد: از کلمه دیگر گرفته نشده است. مانند: رجل، ضرْب، جعفر
اسم مشتق: از کلمه دیگر گرفته شده است. مانند: ضارب، مضروب، مضراب

اسم مشتق:

    ۱. اسم فاعل: دلالت بر کسی یا چیزی که کاری از او صادر شده یا دارنده حالت غیرثابتی است.
        ۱) در ثلاثی مجرد: بر وزن «فاعل». مانند: شاهد
        ۲) در ثلاثی مزید: از فعل مضارع ساخته میشود و به جای حروف مضارعه «مُ» میگذاریم و ماقبل از آخر را «مکسور» میکنیم
    ۲. اسم مفعول: دلالت بر کسی یا چیزی که کاری بر او واقع یا حالت غیرثابتی در او محقق باشد.
        ۱) در ثلاثی مجرد: بر وزن «مفعول». مانند: مشهود
        ۲) در ثلاثی مزید: از فعل مضارع ساخته میشود و به جای حروف مضارعه «مُ» میگذاریم و ماقبل آخر را «مفتوح» میکنیم.
    ۳. اسم زمان: دلالت بر زمان وقوع فعل
        ۱) در ثلاثی مجرد: «مَفعِل» ، «مَفعَل» : مسجد، مشهد
        ۲) در ثلاثی مزید: بر وزن اسم مفعول آن باب : مُستَخرَج، مُصلّی، مستَقَرّ(زمان یا مکان استقرار)، مستشفی(زمان یا مکان طلب شفا)، مُقوَم←مُقام(زمان یا مکان اقامت)، مُکرَم(زمان یا مکان اکرام)
    ۴. اسم مکان: دلالت بر مکان وقوع فعل و نحوه ساخت مشابه اسم زمان.
    ۵. صفت مشبهه: شخص یا چیز دارای صفت ثابت
        ۱) در ثلاثی مجرد:
            ۱) فَعْل: صعب(دشوار)
            ۲) فَعَل: حسن(نیکو)
            ۳) فَعِل: فرح(شادمان)
            ۴) فَعُل: یقظ(بیدار)
            ۵) فِعْل: صفر(خالی)
            ۶) فُعْل: حلو(شیرین)
            ۷) فُعَل: سدی(به خود واگذارده)
            ۸) فُعُل: کفو(همتا)
            ۹) فَیْعَل: حیدر(شیر)
            ۱۰) فَیْعِل: طَیْیِب(پاکیزه)
            ۱۱) فَعیل: علیم(دانا)
            ۱۲) فَعَال: جبان(ترسو)
            ۱۳) فُعَال: شجاع(دلیر)
            ۱۴) فَعُول: صبور
            ۱۵) أفعَل: ابیض(سفید)
            ۱۶) فَعلان: عطشان(تشنه)
        ۲) در ثلاثی مزید: بر وزن اسم فاعل یا اسم مفعول می‌آید؛ به شرط اینکه دوام و ثبوت معنا اراده شود.
            § مانند: اِعتدَلَ: مُعتدِل        ،         انقطع: منقطِع
                   تَملَّقَ: مُتملِّق          ،        نَزَّه : مُنَزَّه
        ۳) در رباعی: 
            ۱) فِعْلَل: هبلع(شکم بزرگِ پرخور)
            ۲) فُعْلول: هُلفوف(پشمالو)
            ۳) فِعَلْل: ضبطر( پهوان فربه)
            ۴) فَعَلَّل: هجنّف(درازِ پهن)
    ۶. اسم مبالغه: انجام دهنده کاری یا دارنده صفتی در حد زیاد
        ۱) در ثلاثی مجرد:
            ۱) فَعّال: فرّار (سخت گریزنده) ، علام (بسیار دانا)
            ۲) فُعّال: کُبار (بزرگ مقدار) ، طُوال(بسیار دراز)
            ۳) فُعُّول: سبوح(بسیار پاک) ، ذُروح(سم بسیار کشنده)
            ۴) فِعّیل: صدیق(بسیار راستگو) ، عشِّیق(بسیار دلباخته)
            ۵) مِفعال: مِفضال(پرفضیلت) ، مذکار(بسیار ذکر کننده)
            ۶) مِفعیل: مسکین(بسیار درمانده) ، معطیر(بسیار عطر زننده)
            ۷) فاعول: فاروق(بسیار ترسو) ، هاضوم(بسیار ریخت و پاش گر)
            ۸) فُعَلَة: هُمَزه(بسیار نکوهش گر) ، لُمَزه(بسیار عیب جو)
            ۹) مِفعَل: مقول(زبان آور، خوش گفتار) ، مِحرب(بسیار جنگجو)
            ۱۰) فَعَلوت: سَلبوت(بسیار چپاولگر)
            ۱۱) فَعُول: أکول(پرخور) ، صبور(بسیار بردبار)
            ۱۲) فَعیل: بطین(شکمو) ، رحیم(بسیار بخشنده)
        ۲) در ثلاثی مزید: 
            § معطاء از اعطاء(بسیار بخشنده) ؛ دَرّاک از ادراک(بسیار درک کننده) ؛ متلاف از اتلاف(بسیار تلف کننده)
        ۳) در رباعی:
            ۱) فُعالِل: غضافح(بسیار سخت، درشت، ستبر)
            ۲) فَعَلول: حلکوک(سیاه پررنگ)
    ۷. اسم تفضیل: دلالتِ زیادی وصف موصوفی بر موصوف دیگر.
        ۱) در ثلاثی مجرد:
            ۱) مذکر: أفعل: اکبر ، اعظم
            ۲) مؤنث: فُعلی: کبری ، عظمی
    ۸. اسم آلت: دلالت بر ابزار انجام فعل
        ۱) مِفعَل: مفتح (کلید) ، مِعبر (پل)
        ۲) مِفعَلَه: مفتحه ، مروَحه (بادبزدن)
        ۳) مِفعال: مفتاح ، مصباح (چراغ)

نکات:
    • دو کلمه خیر و شر، گاهی به عنوان مصدر یا اسم مصدر و گاهی به معنای اسم تفضیل به کار میرود:
            § مصدر: کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُون‏(ابنیاء/۳۵)
            § اسم تفضیل: خیرُکم من تَعلَّم القرآنَ و عَلَّمَهُ(رسول خدا ص)

این مطلب رو پسندیدید؟

برای امتیازدهی روی یک ستاره کلیک فرمایید

میانگین امتیاز ۴.۲ / ۵. تعداد رای: ۵

هنوز این مطلب امتیادهی نشده. شما می تونید اولین نفر باشید!

Subscribe
Notify of
11 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
حانیه
۱۳۹۶-۰۵-۳۱ ۱۰:۲۵ بعد از ظهر
خیلی عالی
پاسخ:
۱۳۹۷-۰۵-۱۵ ۶:۳۴ بعد از ظهر
سلام علیکم

حمد مصدر است و جامد زیرا مصادر جامد هستند و از چیز دیگری گرفته نشده است
مربم
۱۳۹۷-۰۵-۱۵ ۵:۲۷ بعد از ظهر
سلام الحمد مشتق یا جامد؟چرا
پاسخ:
۱۳۹۷-۰۷-۱۳ ۹:۲۹ قبل از ظهر
سلام علیکم

توصیه میکنم کتاب صرف کاربردی آقای کشمیری را تهیه کنید
ghodsi87
۱۳۹۷-۰۷-۱۲ ۹:۵۸ بعد از ظهر
با سلام و تشکر از مطالب با ارزش سایت خصوصا صوت اساتید محترم.
بی زحمت توضیح کاملی از مشتق در علوم ادبی خصوصا لغت و صرف ارائه شود. سپاسگذارم.
پاسخ:
۱۳۹۷-۰۷-۱۶ ۸:۱۵ بعد از ظهر
سلام علیکم

لزوما هر آنچه که بر وزن فَعل باشد صفت مشبهه نیست، حمد طبق کتاب لغت و استعمالات عرب، مصدر است
سجاد
۱۳۹۷-۰۷-۱۶ ۸:۰۷ بعد از ظهر
چرا رب را بر وزن فَعل و مشتق و صفت مشبه میگیریم ولی حمد را نه؟
مگه حمد هم بر همین وزن نیست؟؟؟
پاسخ:
۱۳۹۷-۰۷-۲۱ ۵:۴۳ بعد از ظهر
سلام علیکم

در اصل تفاوتی ندارد اما چون خود مبحث معنای اسم مصدر و حاصل مصدر و … در صرف اختلافی است و اقوال زیادی هست همین اختلاف در اصول هم مشاهده میشود
برای یافتن تعریف دقیق به کتاب سلسبیل آقای علیدوست صفحه ۳۵۱ مراجعه کنید دقیق مطرح کردند
لبیک یا خامنه ای
۱۳۹۷-۰۷-۱۷ ۹:۰۹ بعد از ظهر
آیا معنای مصدری واسم مصدری صرف با معنای مصدری واسم مصدری اصول متفاوت است؟
پاسخ:
۱۳۹۷-۱۱-۱۹ ۸:۳۱ بعد از ظهر
سلام علیکم

مصادر جامد هستند
Mohamad
۱۳۹۷-۱۱-۰۳ ۱۱:۲۴ قبل از ظهر
سلام علیکم ایا مصدر چامد است یا مشتق و ایا در جامد یا مشتق بودنش اختلافی وجود